अनावश्यक आश्वासन बाँडे माओवादी पतन हुन्छ – कृष्ण पहाडी मानवअधिकारवादी नेता

० संविधानसभा निर्वाचनको परिणाम तपाईंलाई कस्तो लाग्यो?
हामी निर्वाचन हुनुपर्छ भन्ने मान्यताका पक्षपाती थियौं। त्यसैले परिणामका बारेमा म धेरै विश्लेषण गर्न चाहन्न। निर्वाचन परिणाम राजनीतिक दलहरूले आफ्ना कमी, कमजोरीहरूलाई आँकलन र पुनरावलोकन गर्दै अघि बढ्नका लागि अवसर हो। निर्वाचनमा प्राविधिक रुपमा जित र हार हुन्छ। तर, विजयको उन्माद र पराजयको पीडाबाट माथि उठेर समग्रमा संविधान निर्माणमा सबैले आफ्नो ध्यान केन्द्रित गर्नुपर्छ भन्ने हाम्रो आग्रह छ। हामी सहमतिको राजनीतिका पक्षपाती हौं। हामीले लामो सयमयदेखि सहमतिको राजनीति कायम हुनुपर्छ भन्ने कुरा उठाउँदै आएका थियौं। संविधान निर्माणमा सर्वसम्मत विधि अपनाइने र सर्वसम्मत हुन नसकिने कतिपय कुराहरूमा दुई तिहाई बहुमतबाट अगाडि बढ्ने भन्ने पुरानो सहमति छ। अब दलहरू प्रतिबद्ध भएर अगाडि बढ्नुपर्छ। कुनै पनि दलको पक्षमा नभएर होला, हामीलाई परिणाम सुखद् र दुःखद् दुवै लागेन। निर्वाचनको परिणामलाई धेरै गिजोलिरहनु भन्दा आफ्ना कमी–कमजोरीको आत्ममूल्यांकन गर्ने र चाँडोभन्दा चाँडो संविधान निर्माण गरेर त्यो संविधानअनुरुपको अर्को निर्वाचन भयरहित र स्वतन्त्र वातावरणमा सम्पन्न गर्नेतर्फ लाग्नुपर्छ।
० परिणाम एकदमै अनपेक्षित भनेर विश्लेषणहरू भइरहेका छन्, यसमा तपाईंको धारणा के छ?
हामी कुनै पनि पक्षको समर्थक या विरोधी नभएकाले निर्वाचन भएकोमा हामी सन्तुष्ट छौं। जित र हारका कारणहरू थुप्रै हुनसक्छन्। यो सम्बन्धित पार्टीहरूले केलाउने कुरा हो। 'तयारी सबैभन्दा राम्रो गर्नुस् र आशा कम गर्नुस्' भन्ने मान्यतालाई आत्मसात् गरेर अगाडि बढेको भए परिणामबाट कसैले धक्का खानुपर्ने थिएन। आफूलाई सबैभन्दा ठूलो र अर्कोलाई सबैभन्दा कम आँक्ने काम केही पार्टीहरूले गरे। यो पनि उपयुक्त थिएन। बौद्धिक वृत्तबाट गरिएका कतिपय विश्लेषणहरूसमेत गलत साबित भएका छन्। आधार भोट हेर्दा कांग्रेस–एमाले र माओवादीमा तलमाथि कोही थिएन। कार्यकर्तापंक्तिको उत्साह पनि बराबरी थियो। केही विश्लेषकहरूले माओवादीलाई अत्यन्त थोरै सिटमा सीमित हुन्छ भनेर विश्लेषण गरिदिएकाले यो विश्लेषणबाट अहिले केही पक्षलाई धक्का लागेको हो। विश्लेषकहरूले ०४८ र ०५६ को मतदानको स्थितिलाई हेरेर विश्लेषण गरे। तर, जनताको मौन मतको कुनै कदर गरिएन। गरिब तप्काका मतलाई अनुवाद गर्ने काममा माओवादी अग्रपंक्तिमा रह्यो। नेपालको राजनीतिमा गरिब तप्काको मानिसले स्वाभिमानसहितको आफ्नो अलग पहिचान खाजेको छ। त्यो पक्षलाई सन्तुष्ट नपारीकन एकतर्फी रुपमा चुनाव जित्ने आशा अब कसैले गर्नुहुँदैन। अर्को पक्ष छ, भयको अनुभूति। मतदातालाई सन्त्रास के पैदा भयो भने, माओवादीलाई हामीले हराइदियौं भने फेरि यो जङ्गल फर्कन्छ र फेरि हामीले दुःख भोग्नुपर्छ भनेर विशेषगरी ग्रामीण र पहाडी इलाकाका मानिसहरूले माओवादीलाई मतदान गरेर शान्तिप्रतिको कामना राखे। परिवर्तनको दिशामा देशलाई पुर्याडउने शक्तिको रुपमा माओवादीले जसरी आफ्नो प्रचार–प्रसार गरे, त्यसमा पनि अरु दलहरू चुके। लोकतान्त्रिक गणतन्त्रको बहावलाई कांग्रेस र एमालेले पूर्णरुपमा आफ्नो एजेण्डाका रुपमा जनतामा लान सकेनन्। जातीय पहिचानको संघर्षले पनि संविधानसभामा महत्वपूर्ण भूमिका पाएको छ। त्यस्तै 'एन्टी इन्कम्बेन्सी फ्याक्टर' हो। लामो समयसम्म एउटै मानिस सत्तामा रहिरह्यो भने त्यसको विपक्षमा मत जान्छ। नेपाली कांग्रेस र एमालेले ल्याएको २१ र २० प्रतिशत मत पनि कम होइन। यसमा पनि जनताको जनादेश प्रतिविम्बित छ। त्यसैले उहाँहरूले आफ्ना कमी–कमजोरीको मूल्यांकन गरेर भविष्यको लागि शुद्धीकरणको अभियान चलाउनु उहाँहरूको कर्तव्य हो। तर, एकोहोरो रुपमा माओवादीले धाँधली गर्योभ र हामीले चुनाव हार्यौंच भनेर अलापिरहेको खण्डमा फेरि कांग्रेस–एमालेलाई धक्का लाग्न सक्छ। निर्वाचनका माध्यमबाट प्रधानमन्त्री कोइरालाले निर्वाचन गरेर ठूलो गुन लगाउनुभएको छ। शान्ति प्रकृयालाई पूर्णता दिन उहाँले जुन भूमिका खेल्नुभयो, यो इतिहासमा अभूतपूर्व साहसको रुपमा अंकित हुनेछ। सहमतिको सरकार गठन गर्ने अन्तरिम संविधानअनुरुप अब अगाडि बढ्न्पर्छ। यो निर्वाचनलाई आवेगमा आएर मूल्यांकन गर्नुहुँदैन।
० निर्वाचनबाट सबैभन्दा ठूलो दलको रुपमा आइसकेपछि पनि माओवादीले आतंकपूर्ण गतिविधि त्याग्न सकेको छैन, किन ऊ मानवअधिकारको सवालमा जिम्मेवार बन्न नसकेको हो?
राज्यका नागरिकहरूको मानवअधिकार संरक्षण गर्ने दायित्व सरकारको हुन्छ। सरकारको उपस्थितिबोध नागरिकलाई भइरहेको छ कि छैन भन्ने कुरा सरकारमा सम्मिलित घटकहरू जिम्मेवार हुनुपर्छ। हामी यतिमात्र भन्न सक्छौं, प्रतिशोधको भावनाले कसैमाथि पनि व्यवहार हुनु हुँदैन। निर्वाचन सम्पन्न भएकोमा सबैलाई सन्तोष लागेको छ। निर्वाचनको घटनाक्रम अत्यन्त ऐतिहासिक विषय हो। तर, निर्वाचन विशद्ध स्वतन्त्र, निष्पक्ष र भयरहित भयो भनेर एकांगी रुपमा भन्न थालियो भने माओवादी र दक्षिणतिरका उम्मेदवारहरू हाँस्नेछन्। हामी कमी–कमजोरी, विकृति र विसङ्गतिहरूलाई रोक्नको लागि आवश्यक संयन्त्र निर्माणमा अहिले नै चनाखो हुनुपर्दछ। दोस्रो कुरा, निर्वाचनपछि पनि कतिपय क्षेत्रमा आक्रमण भएका तथ्यहरू प्रकाशमा आएका छन्। यी सबै कार्यहरू तत्काल रोकिनुपर्दछ र दोषीमाथि कारबाही गर्नुपर्दछ। साथै, राज्यले नागरिकलाई सुरक्षाको अनुभूति गराउन सक्नुपर्दछ। हामी कुनै पनि पार्टीका बारेमा गुण र दोषको आधारमा विश्लेषण र विवेचना गर्नुपर्छ भन्ने पक्षमा छौं। यदि आधारभूत स्वतन्त्रताको उल्लंघन कुनै पनि पक्षबाट हुन्छ भने हामी त्यसलाई औंल्याइदिने र आलोचना गर्नेछौं। साथै सुधि्रने अवसर प्रदान गर्नेछौं। यदि त्यसका बाबजुद कुनै पक्षले निरन्तर मानवअधिकार उल्लंघन गर्छ भने अर्को निर्वाचन उसको लागि दुर्भाग्यपूर्ण हुनसक्छ।
० माओवादी जिम्मेवार भएर प्रस्तुत हुन सकेन भने उसको भविष्य के हुन्छ?
यसमा ऊ पुरस्कृत या तिरस्कृत के हुन्छ, त्यो जनताले गर्ने निर्णय हो। संविधान निर्माणपछि हामी निर्वाचनमा जान्छौं। त्यसले कति ज्यादती गर्योन भन्ने कुरा जनताको नजरमा छर्लङ्ग छ। ज्यादतीले उसको विश्वसनीयतामा नै प्रश्नचिन्ह आउन सक्छ। त्यसैले माओवादी राज्य संयन्त्रको नेतृत्व तहमा बसिसकेपछि अभिभावकको भूमिकामा प्रस्तुत हुनसक्नुपर्छ। यस्ता अराजक गतिविधिहरू रहिरहे भने जनताले माओवादीलाई फाल्दिनेछन्।
० बदलिएको भूमिका निर्वाह गर्न माओवादीका समक्ष कस्ता चुनौतीहरू छन्?
उनीहरूको गुण र दोषको आधारमा विश्लेषण गर्नुपर्छ। अहिले उनीहरू नयाँ परीक्षामा अगाडि आएका छन्। संविधान निर्माणको कार्यमा सबै मिल्नुपर्छ। 'बिरालोको नौपटक र राजनीतिज्ञको दशपटक जीवन हुन्छ' भन्ने भनाइ छ। आज चुनाव हार्नु भनेको भोलि सप्रिएर नयाँ भूमिकामा अनुवाद हुने प्रकृयाको शुरुवात पनि हुनसक्छ। लोकतन्त्र भनेको बहँदो नदी हो, जम्न थाल्यो (वषर्ौंसम्म एउटैको राज हुन थाल्यो) भने त्यहाँ फोहोर जम्मा हुन थाल्छ। अघिल्ला दिनहरूमा निर्वाचनको माध्यमबाट सबै विकृतिहरूलाई बगाउँदै अगाडि बढाउनुपर्दछ। त्यसैले विगतबाट हामीले जुन पाठ सिक्यौं, त्यही पाठलाई मनन गरेर अगाडि बढ्नुपर्छ।
० माओवादी अध्यक्ष प्रचण्डको भूमिकालाई हेर्दा उहाँले एकातिर जनसेनाको कमाण्डर हुनुहुन्छ भने अर्कोतर्फ उहाँले अब बन्ने सरकारको नेतृत्व गर्ने कुराहरू आइरहेको छ, यस्तो द्वैध भूमिकामा उहाँले प्रस्तुत हुन मिल्छ?
सेना समायोजनको मुद्दा प्रमुख रुपमा नयाँ सरकारको दायित्व हो। जब सेना समायोजन हुन्छ भने समानान्तर सेना र समानान्तर सत्ता रहँदैन। माओवादीले हिजो कतिपय गैरजिम्मेवारपूर्ण काम र उच्छृंखलता प्रदर्शन गर्दा पनि शान्ति प्रकृया अगाडि बढ्दैछ भनेर अन्य दलले ज्यादै सहिष्णुता देखाए। तर, अब माओवादी नेतृत्वमा सरकार बनिसकेपछि माओवादीका गल्ती कमजोरीहरू निरन्तर रहे भने अर्को खालको मोर्चाबन्दी हुनसक्छ र त्यसले शान्ति प्रकृयामा गतिरोध आउन सक्छ। माओवादी ज्यादाभन्दा ज्यादा जिम्मेवार हुनुपर्छ। दुईवटा सेनाको उपस्थिति अब स्वीकार्य हुन सक्तैन। यतिखेर हामी शान्ति प्रकृयाको उत्तरार्द्धमा छौं। नयाँ निर्वाचनबाट संक्रमणकालको अन्त्य भएपछि मात्र शान्ति प्रकृयाले पूर्णता पाउँछ। सेना समायोजनलगायत कतिपय राजनीतिक निर्णयका कुराहरूमा म टिप्पणी गर्न चाहन्नँ। नेपाल जस्तो भू–राजनैतिक जटिलता भएको मुलुकमा सत्तामा बसेपछि कति काँडाहरूले घोच्छ भन्ने कुरा अब माओवादीले अनुभव गर्नेछ।
० विगतमा तपाईंहरूले जुन किसिमको भूमिका निर्वाह गर्नुभयो, यो धेरै महत्वपूर्ण रह्यो, यसपछिका दिनहरूमा तपाईंहरूको भूमिका के हुन्छ?
संविधानसभाको दौरानमा हामीले जुन भूमिका खेल्न पायौं, यसप्रति हामी सन्तुष्ट छौं। मानवअधिकारको मूल्य मान्यता, शाश्वत चिन्तनको निरन्तरता हुनेछं। लोकतान्त्रिक गणतन्त्रको स्थापना र मानवअधिकारसम्मत संविधान निर्माणका लागि हाम्रो भूमिका रहनेछ। अब हामी अभिभावकत्वको भूमिका निर्वाह गर्नेछौं। हामीमाझबाट पनि नयाँ पुस्ताहरू आउनेछन्। लोकतान्त्रिक गणतन्त्रको स्थापनापछि म आमसञ्चारबाट अलिकति ओझेलमा रहन चाहन्छु। हिजो नेपालमा लोकतान्त्रिक गणतन्त्रको कुरा उठाउँदा हामी दुई–चार जना मात्र थियौं। त्यतिखेर हाम्रा लेखहरू मानिसहरू लुकेर पढ्ने गर्थे। आज त्यो देशको एजेण्डा बनेको छ। आज हामी जलवायु परिवर्तन र विश्वव्यापी उष्णताको कुरा गरिरहेका छौं, यसमा कसैले ध्यान दिएको छैन। अहिले विश्वमा खाद्यान्न संकट बढिरहेको छ। खाद्य सम्प्रभुताको कुरा नेपालको अन्तरिम संविधानमा उल्लेख गरिएको छ। तर, खाद्यान्न संकटको समस्या टार्न कुनै चिन्तन अगाडि बढिरहेको छैन। त्यसैले समस्याहरू विकराल छन्। इन्धनको अभाव दिनप्रतिदिन बढिरहेको छ। धेरै मानिसहरूले संविधानसभाको २६ सिटमा तपाईंहरू जानुहुन्छ कि जानुहुन्न भनेर प्रश्न गर्ने गर्छन्, तर हामी सत्तामुखी हुँदैनौं। बाहिरै रहेर काम गर्छौं। नागरिक समाजको नाममा सत्तामा जान धेरै मित्रहरू खुट्टा उचालिरहेका छन्, उनीहरूको महत्वाकांक्षालाई बढावा दिने काम पार्टीहरूले गर्नुहुँदैन। नागरिक समाज भनेको सत्ताबाहिर रहेर खबरदारी गर्ने निकाय हो।
० राजनीतिक दलहरूले पनि युवा नेतृत्वलाई अगाडि ल्याउनुपर्छ भन्न खोज्नुभएको हो?
म पार्टीहरूको आन्तरिक मामलामा टिप्पणी गर्न चाहन्नँ। समसामयिक धारको विपरीत चल्दा दण्ड पाइन्छ भन्ने कुरा दलहरूले बुझ्नुपर्छ। अब दलहरूले गरिब तप्काका, भौगोलिक र सामाजिक रुपले पिछडिएका, सीमान्तकृत, महिला र दलितहरूलाई धेरै सिट दिने प्रयत्न गरेको खण्डमा अर्को चुनावमा विजयको द्वार खुल्न सक्छ। अहिले दलहरूले जहाँ–जहाँ आफ्नो सिट गुमाएका छन्, त्यसको आधारमा प्रतिनिधित्व गराउनेतर्फ ध्यान दिनुपर्छ। अब पुरानो राजनीतिक चक्रव्यूहका खेलाडीहरू नै अघि सरे भने अर्को निर्वाचनमा यो भन्दा ठूलो धक्का लाग्न सक्छ।
० विगतमा मानवअधिकारका अन्तर्राष्ट्रिय कानूनहरू अवलम्बन गर्न नसकिएका कारण यस्ता गम्भीर मानवअधिकार उल्लंघनका घटनाहरू भएका हुन्?
अहिलेको सरकारले अन्तर्राष्ट्रिय फौजदारी अदालतको विधान अनुमोदन नगरेर हामीजस्ता मानिसलाई गुनासो गर्ने ठाउँ छोडिदिएको छ। सधैंभरि सत्तामा म मात्रै बसिरहन्छु कि भन्ने मानसिकताले उहाँहरू प्रेरित हुनुभयो कि! हामीले त भविष्यमा मानवताविरुद्धका अपराधहरू नदोहोरियून् भनेर अन्तर्राष्ट्रिय फौजदारी अदालतको विधान अनुमोदन गर्न भनेका थियौं। दण्डहीनताको अपसंस्कृति अन्त्य हुनुपर्छ भनेर हामी दिन–रात कराइरह्यौं तर हाम्रा कुराहरू सुनिएनन्। आज आएर दण्डहीनताको अपसंस्कृति संस्थागत हुने ठूलो खतरा बढेको छ। सत्यनिरुपण आयोग बन्नुपर्नेमा त्यसलाई मेलमिलाप आयोग बनाउने प्रयत्न भयो। विगतका दोषीहरूलाई अभयदान दिने प्रकृया अगाडि बढाएको हो कि भन्ने आशंकाहरू पैदा भए। अब अन्तर्राष्ट्रिय फौजदारी अदालतको विधान अनुमोदन गराउने हाम्रो मुख्य प्राथमिकताको विषय हुनेछ। हिजो जसरी मानवअधिकार उल्लंघन र ज्यादतीको फेहरिस्त सत्यनिरुपण आयोगमार्फत् राखेर दोषीहरूलाई कारबाही गरिनुपर्छ ता कि त्यस्ता घटनाहरू भविष्यमा नदोहोरियून्।
० प्रकृयात्मक आधारमा मुलुकले अब सही दिशा लिएको हो?
निश्चित रुपमा संविधानसभा निर्वाचन पद्धतिको सफलता हो। हामी प्रकृया स्थापित गर्ने पक्षमा रह्यौं। भोलि सत्तामा को आउँछ र को जान्छ भन्ने कुराले खासै अर्थ राख्दैन। शासनको केन्द्रबिन्दुमा जनताको विवेकको सर्वोच्चता कायम हुनुपर्छ अर्थात् लगाम खिच्ने अधिकार जनतामा हुनुपर्छ। जनतामा जानुपर्ने भएपछि मानिस धेरै त्रू्कर बन्न सक्दैन। ०५९ सालपछि राजाले जसरी सत्तामा नियन्त्रण लिए।

त्यतिखेर सबैभन्दा पहिला हामी नै सडकमा उत्रिएर गिरफ्तारी दिएका थियौं। राजाको 'कू' पछि पनि राजनीतिक दलहरू त्यति सकृय हुन सकेनन्। त्यसैले निरंकुशताविरुद्ध हामी सडकमा उत्रियौं। नेपालमा स्थायी शान्तिको लागि राजतन्त्र बाधक छ र राजतन्त्र रहेसम्म लोकतन्त्रमाथि जहिले पनि खतरा हुन्छ। त्यसैले मानवअधिकार र स्थायी शान्तिलाई आधारभूत विषय बनाएर हामीले सबैभन्दा पहिला लोकतान्त्रिक गणतन्त्रमा जाने अभियान शुरु गरेका हौं। माओवादी निर्वाचन जितेर आएपछि त कता–कता सांस्कृतिक राजाको कुरा गरिरहेका छन् भने हामी एक्लो आन्दोलनबाट अगाडि बढेका हौं। भावीपुस्ताले निरंकुशताको चक्रव्यूहको शिकार हुन नपरोस् भन्ने हाम्रो चाहना हो। हामीले कुनै पद लिनको लागि काम गरेको होइन। राजनीतिक दलहरूको सत्ताकेन्द्रित र आत्मकेन्द्रित विचारप्रति म खतरा देख्दछु। अनावश्यक आश्वासनहरू बाँडेर माओवादी पनि भोलि पतनको बाटोतिर लाग्नसक्छ। त्यसैले यथार्थ धरातलमा टेकेर आर्थिक, सामाजिक, सांस्कृतिक उत्थानका लागि राजनीतिक तथा नागरिक अधिकारको सम्मान गर्दै सहमतिको राजनीति अगाडि बढाउनुको विकल्प छैन।
० माओवादीले राजालाई सांस्कृतिक अधिकार दिने कुरा उठाउँदा उसलाई परिवर्तनप्रति कति जिम्मेवार मान्न सकिन्छ?
यसको लागि संविधानसभाको पहिलो बैठकसम्म पर्खनुपर्छ। अहिले सांस्कृतिक राजाको प्रसङ्गलाई सच्याएर माओवादीले कुनै पनि स्वरुपको राजतन्त्र नराख्ने कुरा बताएको छ। तर, पहिलो बैठकबाट पनि राजतन्त्र अन्त्यको घोषणा भएन भने जुनसुकै पार्टीले जेसुकै नीति लिऊन् हामी विरुद्धमा उत्रिनेछौं। राजतन्त्रको अन्त्य हाम्रो पहिलो प्राथमिकता हो। यहाँबाट राज्य पुनर्संरचनाको अभियानदेखि जिम्मेवारीबोधको नयाँ सिलसिला शुरु हुन्छ। राजतन्त्र राख्ने हो भने अब सम्पूर्ण देशलाई बन्दी बनाउनुपर्छ। जनताले माओवादी, कांग्रेस या एमालेलाई मतदान गरेका होइनन्। शान्तिको पक्षमा मतदान गरेका हुन्। संविधानसभाको पहिलो बैठकले राजतन्त्रको अन्त्य गर्न सक्यो भने यसबाट सुखद् सन्देश प्रवाहित हुन्छ, होइन भने दलहरू जनतामा नगए हुन्छ। मैले भर्खरै 'राजपदबाट लोकपदतिर' भन्ने ग्वालियरकी पूर्व राजमाता विजया राजेसिन्धियाको आत्मकथा पढेको थिएँ। सन् १९४७ मा भारत स्वतन्त्र भएपछि ग्वालियर राज्य भारतीय संघमा विलय भयो। त्यो विलयको क्रममा तत्कालीन ग्वालियरका राजाले ५४ करोड रुपैंया भारतीय संघलाई हस्तान्तरण गरेका थिए। यस्ता संघहरू विलय गर्दा वार्षिक १० लाख रुपैयाँ दिएर त्यहाँका राजा रजौटाका नाइकेहरूलाई दिने चलन थियो। पछि १९७१ को निर्वाचनपछि इन्दिरा गान्धीले यसलाई खारेज गरिन्। यहाँ राजा ज्ञानेन्द्रले पनि ०६२/६३ को जनआन्दोलनको भावनालाई बुझेर गद्दी त्याग गर्नुपर्थ्यो। अझै पनि त्याग गरेको खण्डमा नागरिकको रुपमा रहने सम्भावना हुन्छ। त्याग गरेनन् भने जनताले अपराधीको रुपमा व्यवहार गर्नेछन्। अब ज्ञानेन्द्रले बहिर्गमन हुँदा आफ्नो सम्पत्तिको केही हिस्सा दिनुभयो भने उहाँको देशभक्तिको जनताले कदर गर्नेछन्। यदि दिएनन् वा देशबाहिर लगे भने यसमा उनको देशभक्तिमाथि प्रश्नचिन्ह लाग्छ। अब राजाले आफ्ना बारेमा स्पष्ट हुनुपर्छ।
० संविधानसभाको पहिलो बैठक अगाडि राजाले के गर्लान्?
अहिलेको आँकडा हेर्दा प्रत्यक्षतर्फको ९७ प्रतिशत सिट गणतन्त्रमा जान चाहनेहरूले जितेका छन् भने समानुपातिकको ८० प्रतिशत सिट सातदलीय घटकहरूले जितेका छन्। अब नैतिकता हुन्छ भने या देशप्रति अलिकति उत्तरदायित्व हुन्छ भने राजाले अब बिदा लिनु राम्रो हुन्छ। अब राजाले केही गर्न सक्दैनन्। राजतन्त्रको अन्त्यपछि प्रतिगामीको आरोपमा कसैले कसैलाई डाम्ने कुरा आउँदैन। संविधानसभा निर्वाचन हुनु नै राजतन्त्रको अन्त्यको प्रमुख प्रकृया हो। निर्वाचन सम्पन्न भएकोमा यो सरकारलाई विशेष धन्यवाद दिनैपर्छ।
० संघीयताको सवालमा हामीले विचार पुर्या्उनुपर्ने कुरा के हो?
सहमतिको राजनीति। आम नागरिकको मनमा संशय हुने खालका कृयाकलापहरू राजनीतिक दलहरूले गर्नु हुँदैन। संघीयता र लोकतान्त्रिक गणतन्त्र सहमतिको विषय थियो। जनताको प्रचण्ड मत त्यसको पक्षमा आइसकेपछि त्यो कार्यान्वयन हुनुपर्छ। यो एउटा प्रयोग हो। यो प्रयोगलाई सफल बनाउँदै जानुपर्छ। असफल हुँदै गयो भने भविष्यमा संघीयताको सवालमा मूल्यांकन हुनुपर्छ। संविधान निर्माणका प्रकृयामा आफ्ना कठोर एजेण्डा लाद्न खोजेर बाधा–व्यवधान गर्ने काम कसैले गर्नुहुँदैन। सकेसम्म संविधानका धाराहरू पारित गर्न दुई तिहाई पुर्या्एर भोट हाल्नतिर लाग्ने भन्दा सहमतिबाटै संविधान निर्माण गर्न लाग्नुपर्छ। स्वाभिमान, सहमति, सिर्जना, समावेशी चरित्र, सद्भाव, सहिष्णुता जस्ता छवटा 'स'को राजनीतिलाई प्रत्याभूत गर्न सकेको खण्डमा सातौं 'स' शान्ति र आठौं स्थायी शान्तिको दिशामा अगाडि बढ्छ।
० माओवादीले जनतामा बाँडेका आर्थिक क्रान्तिदेखि उच्च जीवनस्तरका सपनाहरू सम्भव छन्?
चुनाव जित्नका लागि गरिएका अतिशयोक्तिपूर्ण भाषण र हारेकाहरूले लगाएका आरोपका बारेमा म टिप्पणी गर्न चाहन्नँ।
० अहिले पनि राजनीतिक एजेण्डा नै प्रमुख छ होइन?
मूलभूत रुपमा राजनीतिक समस्याको छिनोफानो भएपछि आर्थिक–सामाजिक उत्थानको कार्यसूची प्राथमिकताको विषय बन्नुपर्छ। शिक्षा, स्वास्थ्य, सामाजिक सुरक्षा, जलस्रोतको विकासलगायत नागरिकहरूको जीवनस्तर उठाउन राज्यका सबै ऊर्जाहरू एकत्रित हुनुपर्छ। त्यसका लागि लामो समयसम्म राजनीतिक दलहरूबीच सहकार्य हुनुपर्छ। अब बन्ने मन्त्रीमण्डल ठूलो हुनु हुँदैन। भारतमा विधानसभाका सदस्यको १० प्रतिशतभन्दा ठूलो मन्त्रीमण्डल बनाउन नपाउने नियम आएको थियो। त्यसकारण नेपालमा पनि सानो आकारको मन्त्रीमण्डल बनाएर अगाडि जानुपर्छ।

पुनः अर्को सशस्त्र समूहको जन्म

सिन्धुलीको मरिण क्षेत्रबाट जातीय स्वायत्तता, अत्मनिर्णयको अधिकार र छुट्टै राज्यको निम्ति भन्दै एउटा सशस्त्र समूहले भूमिगत गतिविधि संचालन गर्न थालेको छ।
प्राप्त समाचारमा प्रत्यक्षदर्शी स्थानीयबासीले बताए अनुसार ज्ञानेश्वर गाविस क्षेत्रलाई सो समूहले सेल्टर बनाएको छ। करिब असी सदस्य रहेको भनिएको सो समूहले ताम्सालिङ राज्यको परिकल्पनासहित सशस्त्र संघर्षमा उत्रिएको बताएको छ।
भर्खरै निस्किएको उक्त समूहसँग अत्याधुनिक हतियार एलएमजी, नलकटुवा, ग्रीनेटल गायतका हतियार रहेको पनि समाचार स्रोतले जानकारी दिएको छ ।

अमेरिकाको विभिन्न सहरमा भुटानी शरणार्थीको आगमन

हालै भुटानी शरणार्थीहरुलाई विश्वको विभिन्न देशहरुमा पुनर्वासको व्यवस्था भईरहेको छ र हालै अमेरिका लगायतका देशहरुमा भुटानी शरणार्थीहरुको आउने क्रमको शुरुवात समेत भई सकेको छ ।
अप्रिल २५ को दिनमा अमेरिकाको न्युयोर्क सहरमा २९ जनाको समुह आई पुगेको र त्यहाँवाट अमेरिकाको विभिन्न सहरहरुमा प्रश्थान गरिसकेका छन् । उक्त तथ्यको जानकारी त्यही समुहमा आउने नेपाल परिवारका टेकनाथ नेपालले ओकल्याण्ड एयरपोर्टमा जानकारी गराएका थिए । वहाँका साथ श्रीमति र तीन जना छोराहरुलाई भुटनीज् अमेरिकन कम्युनिटि सेन्टरका अध्यक्ष वि वि थापाले खादा पहिराई स्वागत गरिएको थियो । साथै स्वागत तथा वहाँहरुलाई अलमेडामा ल्याउन स्थानिय अमेरिकन समाजसेवी वड जोस्लिन, अनन्त गुरुंग, डम्वर वस्नेत तथा अन्य भुटानी समुदायकासाथ पत्रकार ध्रुब थापाको पनि उपश्थिति थियो ।

नेपालवाट आवुधावी हुँदै न्युयोर्क आई पुग्दा आफुसित ल्याएका पाँचैवटा व्याग अवुधावीको एयरपोर्टमै वेपत्ता भएको र यहाँको एयरपोर्टमा जानकारी राख्दा व्याग इराक पुगेको र एक दुइ दिन भित्र सोझै घरको ठेगानामा पठाउने जानकारी त्यहाँका कर्मचारीले गराएका थिए । भुटानी शरणार्थी नेपालसित जानकारी राख्दा वहाँहरुको साथमा आउने अन्य साथीहरुमा गोविन्द रेग्मीका परिवारका पाँच जना वाल्टिमोरमा, टेकनाथका पाच जना अलमेडामा, कुमार दाहाल र वहाँकी वहिनी वाल्टिमोरमा, ठकलाल दर्जीका तीनजना कोलोराडोमा, तारानिधि सन्जेलका पाचजना टेक्सासमा, यदुनाथ नेपालका चारजना पोर्टल्याण्डमा र रंग खतिवडाका पाँचजना न्युयोर्कमा आएको जानकारी गराएका थिए ।

यहा अलमेडामा भुटानी कम्युनिटीको तर्फबाट वहाँहरुलाई स्वागत गर्दै आफनो खाना खुवाएर राहत दिलाएका थिए भने संस्थाका सदस्यहरु आफनो समय र हैसियत अनुसारका सहयोग पुयाउन लागेको जानकारी संस्थाका अध्यक्षले जानकारी गराउदै अमेरिकाको विभिन्न सहरहरुमा आउनु हुने शरणार्थीहरुलाई समेत त्यहाका स्थानिय नेपाली समुदायले सहयोग पुर्‍याउने अपेक्षाका साथ अनुरोध समेत गर्नुभएको छ र यो नया देशमा र नया परिवेशमा घुलमिल गराउन समेत अनुरोध गर्नुभएको छ । साथै अर्को समुह केही दिन भित्रै नेपालवाट प्रश्थान हुने जानकारीमा आएको छ, तर वहाँहरु कुन कुन सहरमा आउने हो त्यो जानकारी अहिले सम्म थाहा नभएको र पाँच वर्षभत्र ६० हजार भुटानी शरणार्थी अमेरिका आउने भएका छन्, अर्थात प्रत्येक वर्षकरिव १२ हजार शरणार्थी अमेरिकामा मात्र पुनर्वाशका लागि आउने छन् ।

प्रधानमन्त्रीको अपील आउदै

प्रधानमन्त्री गिरिजाप्रसाद कोइरालाले आज बैशाख १५ गते बेलुकासम्म राष्ट्रवाशीका नाममा अपील गर्ने सम्भावना रहेको श्रोतहरुले बताएका छन् । प्रधानमन्त्रीका निकट सहयोगी शितल कोइरालाले बिहान प्रधानमन्त्री निवासमा प्रधानमन्त्रीबाट आउने अपीलको ड्राफ्ट भइरहेको जानकारी आफूले पाएको उल्लेख गरे । प्रधानमन्त्रीको अपील आउनुअघि सात दलको बैठक हुने सम्भावना रहेको बालुवाटार श्रोतले बताए पनि अन्य दलले भने बैठकबारे आफूलाई जानकारी नभएको दावी गरे ।
श्रोतले दिएको जानकारी अनुसार, प्रधानमन्त्रीबाट आउने बक्तब्यमा संविधानसभा चुनावबाट संविधानसभा गठन भएको उल्लेख छ । यसैगरी, बक्तब्यमा संविधानसभा बैठक बसाल्न र बैठकको कार्यसूची बनाउन सबैसँग आह्वान गरिएको श्रोतको भनाइ छ । प्रधानमन्त्रीको बक्तब्यमा दलहरुबीचको सहमतिमा राज्य संचालन गर्ने जनआन्दोलनको आदेश रहेको तथा संविधानसभा निर्वाचनले पनि त्यही जनादेश दिएको बेहोरा रहेको श्रोतको दावी छ । प्रधानमन्त्रीको बक्तब्यमा संविधान निर्माण र राज्य संचालन जनआन्दोलनमा ब्यक्त अभिमत र अन्तरिम संविधान अनुसार हुनुपर्ने पनि उल्लेख भएको श्रोतले जानकारी दीएको छ ।

अरबपतिले धनी हुन सिकाउने

रसियाका अत्यन्तै धनी व्यक्तिले धनी कसरी बन्ने भन्ने सिकाउने भएका छन् । यसका लागि उनले एउटा म्यागेजिन र टेलिभिजनसमेत खोल्ने बताएका छन् । यसका लागि उनले १५० मिलियन डलर खर्चने भएका छन् । पत्रिका र टेलिभिजनको नाम "स्नब" हुने बताइएको छ ।
शब्दकोषअनुसार स्नबको अर्थ अंग्रेजीमा आफूलाई प्रतिष्ठित ठान्ने र अरुलाई होचो देख्ने प्रवृत्तिलाई जनाउँछ । तर यता यस पत्रिका र टेलिभिजनका सञ्चालक रसियाका यी धनाढ्य मिखाइल प्रोखोरोभले चाहिँ भनेका छन्- "यो टेलिभिजन र पत्रिका ती व्यक्तिलाई हुनेछ जो धनी छन् वा जो धनी हुन चाहन्छन् ।"
४२ वर्षीय मिखाइल अझै अविवाहित छन् र सन् १९९० को दशकमा सोभियत संघको पतनसँगै यिनले कम मूल्यमा अत्यन्तै बढी मूल्यको सरकारी कारखाना हात पारेका थिए । जसमध्ये एउटा पोलियस गोल्ड नामक सुनको खानी रहेको छ भने अर्को चाहिँ निकेलको खानी रहेको छ । यो खानी संसारकै सबैभन्दा ठूलो खानीका रुपमा चिनिन्छ भने उनको सुन खानी रसियाकै सबैभन्दा ठूलो खानी हो । उनी संसारभरका धनीमध्ये २४ औँ स्थानमा पर्छन् ।
रसियाली भाषाअनुसार स्नबको अर्थ "आफैँ बनेको व्यक्ति" भनी बुझिन्छ ।
केही वर्षगरिवीको गर्तमा भाषिएको रुस पछिल्लो समय व्यवसाय र ऊर्जाको कारण धनी हुँदै आएको छ । र, धनसँगै यहाँ पैसाको खोलो बगाउनेहरुको बढोत्तरी हुँदै आएको छ ।
त्यसो त रुसका २० प्रतिशत जनसंख्या अझै पनि गरिवीको रेखामुनि रहेका छन् तर आफ्नो यस किसिमको म्यागेजिन र टेलिभिजन च्यानलले ती २० प्रतिशत गरीव जनतालाई पनि आफू कसरी धनी हुने भन्ने विषयमा सिकाउने उनले बताएका छन् ।
यी अरबपति गएको वर्षचर्चामा आएका थिए, जब फ्रान्सेली प्रहरीले उनलाई वेश्यागमनको आरोपमा एउटा रिसोर्टबाट पक्राउ गरी थुनामा राखेको थियो । पछि प्रहरीले उनलाई बिना कुनै अभियोग रिहा गरिदिएको थियो । यस म्यागेजिनसँगै वेबसाइट पनि सँगै चल्ने उनले बताएका छन् र यी सबै आउँदो गर्मी महिना जुन/जुलाईबाट जनतासमक्ष आउने उनले बताएका छन् ।

बुढ्यौलीको जोस

माइनस सय डिग्री चिसो र अक्सिजन नभएको ४० किलोमिटरको उचाइबाट ध्वनिभन्दा द्रुत गतिमा हामफाल्दै छन् ६४ वर्षे माइकल

फ्रान्स आर्मीका एक रिटायर्ड प्यारासुटर माइकल फोर्नियर ६४ वर्षको उमेरमा पनि पहिलेजस्तै साहसी छन् । उनी ४० किलोमिटरको उचाइ अर्थात् पृथ्वीको वायुमण्डलको किनारबाट हामफालेर नयाँ कीर्तिमान राख्ने तयारी गर्दै छन् । यो अभियान सफल भएमा विश्वका चारवटा कीर्तिमान भंग हुनेछन् ।विश्वास नै गर्न नसकिने यो 'जम्प' उनले क्यानडाको आकाशबाट आगामी मे २५ मा गर्दै छन् । यस अभियानलाई उनले आफ्नो २० वर्ष पुरानो सपना बताएका छन् । उनले हामफाल्ने विन्दुबाट पृथ्वीको गोलाइ र अन्तरिक्षको अन्धकार प्रस्ट देख्न सकिन्छ ।उनले सुरुमा 'जिरो ग्रयाभिटी' क्षेत्रको सामना गर्नेछन् । जहाँ हावा हुनेछैन । उनले हामफाल्दा सुरुमा अन्तरिक्षमा जस्तो आफ्नो तौल शून्यमा झरेको महसुस गर्नेछन् । ४० किलोमिटरको उचाइसम्म पुग्नलाई उनले एक सय ६१ मिटर लामो हेलियम बेलुनको सहारा लिनेछन् । बेलुनको फेदमा उनी बस्नलाई एउटा विशेष डिब्बा जडान गरिनेछ । वायुचाप सन्तुलित गरिएको उक्त डिब्बाको नाम 'बिल्ली बिसप' राखिएको छ र यो साढे तीन घन्टाको यात्रापछि ४० किलोमिटरको उचाइमा पुग्नेछ । उनले फ्रि-फल प्यारासुटको गति, उचाइ, मानवसहितको बेलुन उडानको उचाइ र फ्रि-फलको अवधिमा नयाँ विश्व-कीर्तिमान कायम गर्नेछन् । उनले हामफाल्दा उनको गति १५ सय किलोमिटर प्रतिघन्टा अर्थात् ध्वनिको भन्दा एक दशमलव तीन गुणा बढी हुनेछ ।यसप्रकारको जम्पमा उनको यो तेस्रो प्रयास हो । सन् १९८८ मा गरिएको पहिलो प्रयास प्राविधिक कारणले गर्दा असफल भएको थियो भने सन् २००३ मा हेलियम बेलुनको खराबीले उनको उडान नै रोकिएको थियो । यसपालि उनले प्रयोग गर्न लागेको बेलुन नयाँ प्रविधिको छ । तर, मानवसहित परीक्षण भने भइसकेको छैन ।बाहिरी चिसोबाट जोगिन माइकलले कार्बन फाइबरद्वारा निर्मित विशेष पहिरन लगाउँदै छन् । ३५ हजार डलर तिरिएको उक्त पहिरनले हावाको घर्षणबाट ताप सिर्जना गरी माइकललाई न्यानो रहन सहयोग गर्नेछ । उनले शिर र कानको सुरक्षाका लागि विशेष हेल्मेट र इयरप्याड लगाउनेछन् ।उनले हामफालेपछिको ६ मिनेटपछि मात्र प्यारासुट खोल्नेछन् । त्यसपछि साढे आठ मिनेटको प्यारासुट यात्रापछि उनी क्यानडाको सेस्काचेवनस्थित मैदानमा ओर्लिनेछन् । उनको यस अभियानलाई नासाले समेत विशेष चासो लिएको छ । यसअघि सन् १९६० मा एक अमेरिकी वायुसैनिकले ३२ किलोमिटरको उचाइबाट हामफालेका थिए ।

'कालो काग'को देशबाट

'काठमाडौंमा गौंथली देखिएनन्,' संवादको अन्त्यमा उनको स्वर हल्का उदास सुनियो । 'सिलोङमा टन्नै गौंथली भेटिन्छन्,' उनले भने । तेस्रो पटकको काठमाडौं बसाइमा एमपी गुरुङले काठमाडौंका गिद्ध देख्न भ्याएका छैनन् । यसपटक उनी पशुपति पनि
पुगेनन् र बागमतीको 'नयाँ रुप' पनि देखेनन् । निलोबाट कालो बन्दै गएको बागमतीमा के बग्छ, उनलाई खासै मेसो छैन । मानव-संस्कृतिको इतिहास कि त प्रकृतिसँगको द्वन्द्वमा लेखिएको छ कि प्रकृति समक्ष आत्मसमर्पणमा । यतिखेर काठमाडौंवासीले
प्रकृतिसँग अर्को एउटा तालमेल गरिरहेका छन् । जसै काठमाडौंमा गौंथली हराएर नदी किनारमा गिद्ध देखिन थालेका छन्, मान्छेका घर पनि बिस्तारै गौंथलीको गुँडबाट गिद्धको गुँडको आकारमा विकसित हुँदै गएका छन् । कुनैबेला यो विम्ब तत्कालिन
'जनप्रतिनिधि'को प्रगतिको बयान गर्न पनि प्रयोग हुने गरेको थियो । समयसँगै अहिले यसको अर्थमा परिवर्तन हुनथालेको छ ।
'काठमाडौंका काग खैरा रै'छन्, यी मधेसी काग हुन् । हाम्रो सिलोङमा निख्खर काला पहाडी काग छन्,’ देशको केन्द्रीय राजनीतिमा मधेस हाबी हुँदै गएको समयमा उनले भने । 'अरू त उस्तै हो, रुपी यहाँ पनि छन्, त्यहाँ पनि छन् । तर,
यताका रुपी अलि बढी दुःखीजस्ता लागे, खानेबेला ब्रेकफास्ट टेबुलमै आउँदा रै’छन् ।’ 'काठमाडौंका काग खैरा रै'छन्, यी मधेसी काग हुन् । हाम्रो सिलोङमा निख्खर काला पहाडी काग छन्,' देशको केन्द्रीय राजनीतिमा मधेस हाबी हुँदै गएको समयमा उनले भने । 'अरू त उस्तै हो, रुपी यहाँ पनि छन्, त्यहाँ पनि छन् । तर, यहाँका
रुपी अलि बढी दुःखीजस्ता लागे, खानेबेला बे्रकफास्ट टेबुलमै आउँदा रै'छन्,' एक सातामा उनको टेबुलमा धन्न 'रुपी' मात्र आइपुगेको छ ! हरेक सहरको आफ्नो शैली मात्र हुँदैन, जीवन नै फरक हुनसक्छ । सिलोङ र काठमाडौंका काग र रुपीको
अन्तरमा यी सहरको फरक लुकेको होला !
वर्षाभन्दा मेघको गर्जन चर्को हुन्छ । पूर्वोत्तर भारतका यी पहाडमा यसको आवाज अझै चर्को सुनिन्छ, यसैले यसलाई नाम दिइयो- मेघालय । मानौं, मेघ यी पहाडको काखमा वास बस्छ र आकाशको संकेत पाउनासाथ 'मिल्किन्छ' । तर, यो नाम चाँडै
नै फेरिन्छ कि भन्ने उनलाई 'डर' छ । भन्छन्- 'जसरी बैंग्लोर बैंगलुरु र कलकत्ता कोलकाता भयो, यसैगरी एक दिन मेघालय पनि फेरिन सक्छ ।' मेघालयको नाम फेरियो भने के होला ? नाम फेरेर सहर फेरिएला ? बुढा सेक्सपीयरले 'नाममा
के राखेको छ ?' भनेर दुनियाँलाई अर्ती दिएको धेरै बर्ष भइसक्यो पनि नामको 'टन्टो'ले दुनियालाई छोडेको छैन । साठी पार गरिसकेका यिनको अनुहारमा घरीघरी अम्बर गुरुङको झल्को आउँछ । तर, यी आफूलाई असी वर्ष पुगिसकेको सम्झिन्छन् । किन ? 'साठी पार गरेपछि सबै असीजस्तै हो भाइ, फल लाग्दैन, फूल फुल्दैन ।' 'पानीको मुख्य कुलो बीचैमा
भाँचिएको फाँटजस्तो उब्जाउ नहुने उनको शरीर'ले चिनी मनपराउँदैन । 'के गर्ने भाइ, सुगर बोर्डरलाइनमा छ,' गुलियोका लागि देशमा 'बाहुन' बदनाम छन्, तर यहाँ त गुरुङको पनि उही हाल छ । 'कर्मचारी लाइनमा लागेपछि केहीको ठेगान
हुँदैन, दिनभरका मिटिङमा कति चिया खाइयो, त्यो सबै अहिले देखिँदै छ,' जीवनमा अब पुरानो स्वादको सम्झना मात्र बाँकी छ । 'असमयको खाना, फास्टफुड र बढी चिन्तामा लाग्नुभो भने तपाईं जानुभो,' यो युवाहरुलाई उनको धम्की कम सुझाव
बढी हो ।
दार्जिलिङ र सिक्कमबाट थुप्रै स्रष्टा काठमाडौं झरेर जमेका छन् । तर, पूर्वोत्तरबाट निकै कम मात्र आएका छन् । किन होला ? 'सम्बन्धका कारण हो जस्तो लाग्छ, सिक्किम दार्जिलिङ नेपालसँग जोडिएको छ, हामी टाढा छौं,' उनले टाढाको कुरा गरे
र किलोमिटर गन्न थाले, जो हजारभन्दा माथि लाग्नथाल्यो । तर, यो किलोमिटरको लम्बाइको बीचमा भावनात्मक दूरीको भने यहाँ पनि उनले कुरा गरेनन् ।
कलाकारहरू बढी संवेदनाले भरिएका हुन्छन्, सबैकुरा खरर्र बताउँदैनन्, बुझ्नुपर्छ । तपाईं किन आउनुभएन यतै जम्ने गरी ? 'दुईवटा कारणले भाइ, एउटा त म सरकारी जागिरमा लागेँ, अर्को सिलोङमा मेरा बाबुको चिहान छ । जीवन उजाडिएपछि
पनि चिहानको माया हुँदोरहेछ, हामी पुर्खाको चिहान कुर्न बसेका छौं ।' यसो भनिसकेर उनले कसरी सिलोङमा नेपाली समुदायले आपसमा पैसा उठाएर छुट्टै नेपाली चिहान बनायो भन्ने कथा सुनाए । उनका बा, जो गोरखा फौजमा सुबेदार-मेजर थिए र
साथमा बाहुनले भरिएको गोरखा धर्मसभाका अध्यक्ष थिए, उनलाई ती मानिसको चिहानको मायाले मेघको टापुमा रोकेर राखेको छ । बाका पालामा उनको सहरमा भव्य दसैं मनाइन्थ्यो । '३० वटासम्म राँगो काटिन्थ्यो भाइ, अहिले तीनटासम्म
काटिन्छन्,' यसमा संस्कृतिप्रतिको उदासीनता खोजेर झोक्राउने कि राँगाको 'आयु' बढेकामा खुसी मनाउने यसको निर्णय अझै भइसकेको छैन ।
उनलाई 'टाढाको' सिलोङको प्राकृतिक सौन्दर्य खुब मनपर्छ । तर, साथमा खस्या भाषा नजान्दा हुस्सू हुनुपर्ने कुरा मनपर्दैन । हावापानी र खानपिन खुब मनपर्छ, गाडीको भीड मनपर्दैन । चारैतिर हरियो भएको राम्रो बाटो मनपर्छ तर चिसोमा निकै जाडो
हुने कुरा मनपर्दैन । त्यसै पनि साठी पार गरेकालाई जाडो मनपर्दैन, त्यसमा पहाडी चिसो बतास, उनी वैशाखको काठमाडौंमा पनि च्यादर ओडेर बसेका छन् । काठमाडौंको बस्ती बसाइ र घर देख्दा उनी बिरक्तिएका छन् । 'बाफ रे ! कस्तो कन्जस्टेड
सहर, जसले जहाँ जसरी घर बनाए पनि हुने । यस सहरको कुनै प्लानिङ छैन,' बोल्दाबोल्दै उनी आत्तिन्छन् । उनी मात्र आत्तिएर के गर्ने काठमाडौंवासी कहिल्यै आत्तिन्नन्, बिचरा काठमाडौं कति आत्तिएको होला सोध्ने फुर्सद कसलाई पो छ र ! मेघालयको राजधानी हो- सिलोङ । जुन, सहर गोर्खालीले बसाएको एमपी गुरुङसँग प्रमाण छन् । एकजना बि्रटिस सर्भेयर जनरलले लेखेको पुस्तकको कतियौं पानामा यस्तो लेखिएको छ, उनलाई कन्ठै छ । 'बि्रटिस आर्मीका असिफर कालुसिंह थापाको
नेतृत्वमा सिलोङमा सेनाका लागि छाउनी बनाइएको इतिहास छ,' उनले भने र त्यसअघिको सिलोङका बारेमा अंग्रेजीमा बताए- 'दियर वाज नट अ र्‍याट' ।
मेघको पहाडबाट उनी अहिले गुजमुज्ज काठमाडौंमा ओर्लिएका छन्, आफ्नो स्वरको जादु देखाउन । भोलि शुक्रबारको साँझ नेपालयको एउटा सानो हलमा उनको आवाजमा सिलोङ सुसाउनेछ । त्रिचालीस वर्ष भयो उनले काठमाडौंमा नगाएको । 'त्यतिबेला राजा
महेन्द्रको जन्मोत्सवमा गाउन आएको थिएँ,' त्यतीबेला उनी महाप्रसाद गुरुङ थिए, अहिले एमपी भएका छन् । यो उनको चौथो नेपाल-भ्रमण र तेस्रो काठमाडौं-भ्रमण हो । बीचमा एकपटक आमालाई पशुपति दर्शन गराउन आएका थिए । '१९९९ मा
काठमाडौं नआईकन मुग्लिनबाटै लमजुङतिर लागेको थिएँ,' यो उनको पुर्खाको थलो हो । लमजुङको गिलोङ टक्सारबाट यिनका बा गोर्खा राइफल्समा भर्ती हुन गएका थिए । जो फर्किएर लमजुङ आएनन्, सिलोङका डाँडामा बस्ती बसाल्दाको थकाइ मार्न उतै सुस्ताए । 'त्यतिबेला म आफ्नो ठाउँ खोज्न एक्लै आएको थिएँ । आफन्तहरू भेटेर
फर्किएँ,' उनले सुनाए । सिलोङमै जन्मेका यिनलाई काका-बाहरूका अघि आफ्नो परिचय दिन कति अप्ठ्यारो भयो होला, खुलाएनन् ।
उनी गायक हुन्, तर गायन उनको पेसा होइन । संगीतको औपचारिक शिक्षा पनि लिएका छैनन् । 'म आफ्नो जातिका कारण संगीतमा लागेको हुँ,' यो १९५५ तिरको कुरा हो । जब एमपी गुरुङको ठेगानापछि 'स्टेट- आसाम' लेखिन्थ्यो । उनकी आमा
मित्रसेनका गीत-भजन गाउँथिन् । तीन वर्षको उमेरमा हारमोनियम समाएर पहिलोपटक उनले सार्वजनिक रूपमा गीत गाए- तिहारको भैलोमा । 'त्यतिबेला नेपालीले नेपाली संगीत-कला समिति खोले, मलाई पनि त्यही दाइहरूले गाउन सिकाए,' यो
सुरुवात थियो । त्यसपछि कतै बिहे वा सत्यनारायणको पूजाको खबर पाए पुग्थ्यो, निम्तो भनेको आउँदै गथ्र्यो किशोर एमपी गीत गाउन पहिले पुग्थे । उत्तराञ्चल अनुष्ठानअन्तर्गत गुवाहाटीबाट अल इन्डिया रेडियोले नेपाली कार्यक्रम दिन्थ्यो, यो नेपाली
गीतको एक मात्र स्रोत थियो । पलेँटीमा सोह्रवटा गीत गाउने उनको योजना छ । जसमा केही आफ्नै गीत छन्, भने केही अम्बर गुरुङ र केही धर्मराज थापाका गीत छन् । 'म त गीतबाट पनि टाढा भइसकेको थिएँ, गएको साल आभास भाइ आएपछि फेरि गाउने रहर जाग्यो,' क्रेडिट
बाँड्न उनी कन्जुस्याइँ गर्दैनन् ।
सिलोङ सहरको जगमा जुन गोर्खालीको पसिनाको सरोवर छ, त्यहीँ नेपाली अल्पमतमा छन् । पूर्वोत्तर भारतको राजनीति अल्पसंख्यकको राजनीति हो । प्रायः अल्पसंख्यक बढी आक्रामक हुन्छन्, आफ्नो अस्तित्व र अधिकारका लागि । मेघालयको जम्मा १५
लाख जनसंख्यमा नेपाली कति छन्, उनलाई ठ्याक्कै सम्झना छैन । चार लाख जनसंख्या भएको सिलोङमा नेपालीको संख्या बीस-पच्चीस हजार भएको उनको अनुमान छ । पछि सहर हुन थालेपछि बंगाली, बिहारी र मारवाडीको आगमन भयो । जो अहिले
नेपालीभन्दा बढी छन् । अहिले मेघालयका नेपाली दूध व्यवसायबाट विस्थापित भएका छन् । नेपालीले दूध सप्लाइ गर्न छाडेपछि सिलोङको सबैभन्दा चर्चित बंगाली मिठाई पसल बन्द भएको कथा पनि उनले भुलेका छैनन् । यस्तै, बिराएका-हराएका कुरा
बिर्सिन्छ गाह्रो हुन्छ, सायद !
पहिले सिलोङ बृहत् आसाम राज्यमा पथ्र्यो । भारतीय गणतन्त्रमा सामेल भएलगत्तै त्यहाँ विभिन्न स्वाधीनता संघर्ष सुरु भए । '१९६३ मा नागाल्यान्ड र १९७२ मा मेघालय छुट्टै राज्य बने,' उनले इतिहास सुनाए । 'मेरा बाले भन्नुहुन्थ्यो लक्ष्य फस्ट
डिभिजनको लिनु अलिकति कम भयो भने पनि सेकेन्ड डिभिजन त आइहाल्छ । यहाँ पनि त्यस्तै भएको थियो । आन्दोलन छुट्टै देशको मागमा भएका थिए तर प्राप्त भयो स्वायत्त राज्य' मेघालय निर्माणको कथा थियो यो । १९१३ मा खुलेको गोरखा पाठशाला
नेपालीको संवेदनाको प्रतीक मानिन्छ । 'यहाँका नेपाली अल्पसंख्यक त मानिन्छन् तर आदिवासी मानिँदैनन्,' उनले सुनाए । स्थिति कस्तोसम्म थियो भने, यिनले स्कुल-कलेज अंग्रेजी माध्यममा पढे- 'पछि साथीभाइको हावा लागेर बल्ल नेपाली लेख्न
सिकेको ।'
सिलोङबाट एउटा नेपाली पत्रिका निस्किन्छ- 'कोसेली' । गोरखा पाठशालाको छेवैमा अहिले एउटा नयाँ कलेज खुलेको छ । नाम छ यस्तो- 'बुद्ध-भानु-सरस्वती कलेज' । नाम सुन्दा लाग्छ, नेपालीले नामबाटै स्वाद लिनेगरी नाम खोजेछन् । यस्ता
नाममा कतै थाहै नपाई बीच-बीचमा अम्बर गुरुङको संगीत, नारायणगोपालको स्वर र बच्चु कैलाशको सादगी मिसिएजस्तो लाग्छ, जो एमपीलाई सबैभन्दा बढी मनपर्ने कलाकार हुन् । कुनैबेला उनले सिलोङको हलमा नेपाली फिल्म हेरेका थिए- 'कान्छी'
। 'त्यसपछि एउटा पनि हेर्न पाएको छैन, कोही-कोही बेला आउँदो होला, मिस गरी पठाउँछु होला,' उनले आफ्नै शैलीमा भने ।
आसामी संगीतका शीर्ष पुरुष छन्- भूपेन हजारिका । 'मेघालयमा त्यस्तो फिगर कुनै छैन,' उनी भन्छन् र हजारिकासँग एउटै मञ्चमा गाएको बजाएको स्मरण गर्छन् । नेपाली संगीतमा उनले संगत गरेका सबैभन्दा 'ठूला' पात्र हुन्- धर्मराज थापा ।
धर्मराज थापा सिलोङ आउँदा यिनको स्कुल बिदा थियो । सो उनी थापासँगै आसामका थुप्रै कार्यक्रममा हिँडे । थापाले 'त्यस जुगमा' लेखेको गीत उनले यसपालि काठमाडौं लिएर आएका छन्, गाउने मुडमा । प्रायः पुरानो पुस्ताको एउटा गुनासो उस्तै हुन्छ-
'संगीतबाट सुर हराउन थाल्यो, हल्ला बढ्न थाल्यो ।' तर, एमपी गुरुङलाई यस्तो लाग्दैन । 'नेपाली संगीत अगाडि बढिरहेको छ, प्रविधिदेखि स्वरको गुणस्तरसम्म वृद्धि भइरहेको छ । कुरा के भने भाइ, आ-आफ्नो टाइमका गवैया हुन्छन्, रफी
र नारायणगोपाल सधैं खोजेर पाइँदैनन्,' यसलाई सन्तोष मान्ने बहाना भने पनि हुन्छ । रिमिक्सका विषयमा यिनी 'कमेन्ट' गर्दैनन् । यत्ति भन्छन्- 'पहिलेका गीतले सुन्नेका मुटु हल्लाउँथे, अहिलेकाले शरीर हल्लाउँछन् ।' यति भनिसकेपछि अरू
कमेन्ट गरिरहनु्पर्ला र ?
काठमाडौंमा राजनीतिक बद्लाव भइरहेको समयमा उनी आइपुगेका छन् । मेघालयको पृथकतावादी सशस्त्र संघर्षलाई नजिकै बसेर हेरेका यिनी भन्छन्- 'नेपालमा ठूलै बद्लाव आउनेवाला छ ।' संविधानसभाको परिणामलाई नै धर्तीको अन्तिम परिवर्तनजसरी
व्याख्या गरिहेका बुद्धिजीवीले यिनका कुरालाई कसरी लेलान् ? 'राजनीति राम्रो हुन देश धनी हुनुपर्छ भाइ ! नेपाल धनी भइदिएको भए म लमजुङको डाँडामा होटल खोलेर बसेको हुन्थेँ होला, अथवा कुनै जिल्लाको सिडिओ हुन्थेँ होला ।' यस्ता कल्पना
उनी 'कहिलेकाहीँ' गरिरहन्छन् । 'रिटायर्ड लाइफ'मा तन्द्राजस्ता कल्पनाको लस्कर धेरै सल्बलाउँछन् । गरिब देशको गौरव केवल झन्डामा मात्र फर्फराउँछ, जीवनमा कता हराउँछ, थाहा नपाउँदै जीवन घर्किइसक्छ !